Gry wobec sztuki #1. Co łączy „Stańczyka” Jana Matejki i Elden Ring?

W jaki sposób melancholia „Stańczyka” Jana Matejki objawia się w Elden Ring (FromSoftware, 2022)?

Wstęp

Przenikanie się mediów, ich symboliki i poetyk jest tematem analiz uczonych od wielu lat. Naukowa dyscyplina zajmująca się tym zagadnieniem głębiej nazywa się badaniami transmedialnymi. Gry cyfrowe funkcjonowały w bańce stereotypów i uprzedzeń niezwykle długo, dopiero relatywnie niedawno zdołały przebić się do publicznego dyskursu jako poważny podmiot badań oraz element ekspresji artystycznej. Dziedzictwo całej kultury i sztuki stanowi inspirację dla wielu twórców gier, stwarzając tym samym interesujący dialog pomiędzy deweloperami a odbiorcami. W tym artykule przedstawię swoją próbę interpretacji tego zjawiska na przykładzie zagadnienia melancholii oraz wizualnych figur Stańczyka (Jan Matejko) i postaci NPC Jerrena z gry Elden Ring (FromSoftware, 2022).

FromSoftware w kontekście kulturowego krajobrazu

Zespół kreatywny z FromSoftware nie ukrywa swoich inspiracji – często nawet wprost się do nich przyznaje. Przykład może stanowić wykorzystanie mitologii H.P. Lovecrafta w procesie twórczym Bloodborne (FromSoftware, 2015) i zastosowanie motywów mitologii skandynawskiej w Demon’s Souls (FromSoftware, 2009).

W przypadku milczenia ze strony studia do pracy wkracza tzw. zbiorowa inteligencja – fani z całego świata. Rozpoznają i opisują oni relacje pomiędzy światem realnym a światami fikcjonalnymi z gier lub całych uniwersów. Podobieństwo widać nie tylko w przestrzeni stricte narracyjnej, ale również na polach estetyki i obranych nurtów kreatywnych, takich jak wykorzystanie ikon architektury. Najlepiej obrazuje to twierdza Anor Londo z Dark Souls (FromSoftware, 2011), która bezpośrednio wzorowana była na Duomo di Milano (wł. kościół katedralny w Mediolanie).

Interesujących motywów jest znacznie więcej. Pałac Boletarii jest odniesieniem do stylu romańskiego, Zagubione Izalith jest żywą remediacją khmerskiego kompleksu świątyń w Kambodży o nazwie Angkor Wat, a Kryształowa Jaskinia jest kopią meksykańskiej jaskini w Naica.

Hidetaka Miyazaki (projektant franczyz Dark Souls, Bloodborne, Sekiro, Elden Ring) wraz z resztą swojego zespołu czerpali wiele inspiracji z europejskiej kultury Zachodu, szczególnie średniowiecza, w zakresie wizualiów czy uzbrojenia. Jednak jeden z ciekawszych tropów, który wpadł mi w oko (i jak się okazuje po wątku na Reddicie nie tylko mi) prowadzi w stronę polskiego malarza Jana Matejki.

A dokładniej do reprezentacji prawdziwej postaci stworzonej pędzlem tego artysty – Stanisława Gąski, czyli królewskiego błazna Stańczyka. Oczywiście nie mamy jednoznacznego potwierdzenia ze strony studia ani samego Miyazakiego. Jest to raczej dostrzeżony detal, który pragnąłem zinterpretować i przedstawić Wam go szerzej. Zarówno jeżeli chodzi o konteksty wizualne (pozy, ubiory, oświetlenie) oraz fabularne (wspólne motywy/historie stojące za grafikami).

O Matejce słów kilka

Swoimi obrazami Jan Alojzy Matejko (ur. 1838 – zm. 1893) pragnął poruszyć serca Polaków stłamszonych jarzmem zaborców. Można powiedzieć, że uprawiał malarstwo „ku pokrzepieniu serc”. Taki sam cel miała chociażby literatura sienkiewiczowska.

Celem Matejki było pielęgnowanie dziedzictwa, historii, kultury i tożsamości Rzeczypospolitej. W swoich obrazach inspirował się realnymi wydarzeniami czy folklorem, po czym utrwalał te elementy na płótnie z talentem i właściwym sobie stylem. Edukację artystyczną rozpoczął w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych już w wieku 13 lat. Po otrzymaniu stypendium przeniósł się do Monachium w celu podjęcia studiów.

Według artykułu Tomasza Borejzy pt. Stańczyk. Jego pracą było mówienie dotkliwej prawdy malarstwo Matejki posiadało dwie warstwy – tę ogólną, reprezentacyjną, oraz tę ukrytą w szczegółach. Malarz przywiązywał ogromną wagę do prawdy historycznej, poznawał szczegóły stroju czy broni, analizował teksty źródłowe. Dzięki temu jego obrazy są czymś w rodzaju historiografii pełnej odniesień do ważnych wydarzeń. Czytanie obrazów Matejki pozwala poznać pogląd tego autora na daną sytuację dziejową.

Kim jest Stańczyk?

Stańczyk (ur. 1480 – zm. ok. 1560) najpewniej nazywał się Stanisław (stąd przezwisko) Gąska. Był nadwornym błaznem na dworach czterech Jagiellonów – Jana Olbrachta, Aleksandra Jagiellończyka, Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta. Jego rola sprowadzała się do zabawiania dworzan i króla oraz komentowanie aktualnych wydarzeń politycznych w prześmiewczy, a nawet krytyczny sposób. Nie stronił od kąśliwych uwag co do kierunku, w jakim Zygmunt Stary prowadził swoje sprawy zagraniczne. Krytykował przyjęcie hołdu pruskiego (1525) złożonego przez Albrechta Hohenzollerna, sugerował za to bezpośrednie włączenie Prus do Korony.

Przykładem malarstwa historycznego w wykonaniu Matejki jest „Hołd pruski” namalowany na przestrzeni trzech lat (1879 – 1882). W prawej części obrazu widać Stańczyka siedzącego w swojej charakterystycznej czapce, wspartego o berło. Jego poza sugeruje głęboki namysł i zdystansowanie wobec uroczystości.

Krytykował również utratę  Smoleńska w 1514 roku (kiedy Moskale napadli na to miasto). Według niego wojska polsko-litewskie mogły zmasowanym atakiem odbić Smoleńsk.  Jednak Zygmunt Stary obawiał się otwartej wojny z Moskwą i zwlekał z otwartym zaangażowaniem się w konflikt. O ile w „Hołdzie pruskim” Stańczyk jest jednym z wielu uczestników wydarzenia, tak w kolejnym obrazie Matejko uczynił z niego głównego bohatera.

Płotno z 1862 roku przedstawia błazna na balu u królowej Bony. Wymknął się z sali, gdzie toczy się zabawa, siedzi pogrążony w smutku. Powodem jego zasępienia  jest opisywana wyżej sytuacja Smoleńska. Nie zachowała się żadna historyczna ikonografia przedstawiająca prawdziwy wizerunek Stanisława Gąski. Matejko wykorzystał tę sposobność do nadania bohaterowi obrazu swoich rysów twarzy.

Kim jest Jerren?

Jerren jest kasztelanem i heroldem na zamku Redmane w krainie Caelid w grze Elden Ring. Jerren zajmuje się organizacją i moderowaniem Festiwalu Radahna, podczas którego najlepsi wojownicy próbują pokonać dawnego władcę tych ziem – Generała Radahna.

Generał walczył z innymi półbogami o uzyskanie pełnej władzy na Ziemiach Pomiędzy, został jednak pokonany przez półboginię Malenię. Wykorzystała ona w walce klątwę Szkarłatnej Zgnilizny, co poskutkowało otruciem Generała Radahna oraz całego Caelid. Od czasu bitwy lokacja ta jest niegościnnym toksycznym bagnem.

Powyższy obraz jest wyświetlany podczas ładowania plików gry. Przedstawia kasztelana Jerrena siedzącego przed drzwiami windy, która prowadzi na miejsce walki z Radahnem.

Generał cały czas odczuwa skutki klątwy, cierpi fizycznie i psychicznie. Tylko śmierć w walce uśmierzy jego ból. Zwycięzcą festiwalu będzie śmiałek, który ostatecznie pokona Generała Radahna – w domyśle jest to awatar gracza.

Postaci Stańczyka i Jerrena wydają się posiadać sporo cech wspólnych – pierwszą z nich jest uczucie smutku emanujące z obu grafik.

Melancholia

Pierwsze co rzuca się w oczy, to właśnie ogólnie pojęta melancholia. W ramach analizy tego zjawiska oraz jego roli w kulturze wykorzystałem książkę Wojciecha Bałusa pt. Mundus Melancholicus – melancholiczny świat w zwierciadle sztuki. Wyczytać można, że Hipokrates uznawał ten stan emocjonalny za niebezpieczną chorobę psychiczną, a ludzie renesansu utożsamiali melancholię z nieszczęśnikami urodzonymi pod znakiem Saturna. W epoce nowożytnej rozbito ten motyw na wiele pomniejszych, które z radością zagarnęli literaci romantyzmu – Weltschmerz (ból istnienia) widoczny jest chociażby u młodego Kordiana (Kordian, Juliusz Słowacki) czy Wertera (Cierpienia Młodego Wertera, Johann Wolfgang von Goethe).

Niekontrolowana melancholia w niekorzystnych warunkach może przerodzić się w depresję – tzw. Efekt Wertera polega na naśladownictwie autodestrukcyjnych zachowań. Termin ten został zaproponowany przez socjologa Davida Philipsa w latach siedemdziesiątych XX w. W społeczności dotkniętej samobójczą stratą prawdopodobne jest powtórzenie tego zachowania – przykładowo po samobójstwie Marylin Monroe w krótkim czasie życie odebrały sobie ponad trzy setki ludzi.

Emocjonalność w przestrzeni

Melancholię można przedstawić na obrazach za pomocą wielu motywów, np. przestrzenno-geometrycznych jak u Giorgio de Chirico. U tego twórcy jedyną namacalną ludzką obecnością są odległe, czarne sylwetki („Dworzec Montparnasse – Melancholia odjazdu”, 1913-14).

Ludzie ci żyją w otoczeniu nieznośnie bezchmurnego nieba i wyludnionych pejzaży albo geometrycznych struktur („Melancholia odjazdu”, 1916). Przez takie elementy lokacje te wydają się wręcz nieprzystosowane do ludzkiego funkcjonowania.

Tutaj można mówić o melancholii samej przestrzeni bądź architektury. Widoczne budynki z arkadami są zarówno rozległe w swojej kompozycji, a przy tym są odległe od siebie nawzajem. Przytłaczają swoją wzniosłością jakąkolwiek próbę zaprezentowania człowieka. W przypadku „Dworca Montparnasse” postaci są odległymi punktami, a w „Nostalgii za nieskończonością” (1913) ludzie są jedynie cieniami.

Zabiegi te budują przede wszystkim poczucie pustki, samotności i nienaturalności obserwowanego środowiska. Osobiście tego typu przestrzenie wywołują u mnie poczucie nieokreślonej nostalgii (czyżby była to melancholia?) oraz niepokoju pomieszanego z odrobiną strachu. Może są to miejsca przejściowe (liminalne), w których czekamy na kolejne zdarzenie lub metafizyczną tranzycję?

Podobnym efektem charakteryzuje się fenomen tzw. backroomów, który stał się niezwykle popularny na podłożu creepypast czy internetowych forów. Backroomy to miejsca odseparowane i przytłaczające swoją pustką (choć w dodanej formie narracyjnej często w tych miejscach grasują groźne stwory). Podobnie jak backroomy, tak i de Chirico wykorzystuje przestrzeń do obudzenia ludzkiej emocjonalności.

Warto wspomnieć, że Giorgio de Chirico zainspirował swoją sztuką samego Fumito Uedę, projektanta ezoterycznego świata z Ico (Team Ico, 2001) czy kultowego Shadow of the Colossus (Team Ico, 2005).

Emocjonalność w pozie

Opisane przez Wojciecha Bałusa przykłady są niezwykle ważne i interesujące, jednak w kontekście omawianych obrazów bardziej należy skupić się na teorii Maxime’a Préauda, który pisał o znaczeniu pozycji figur, jakby były przytłoczone niewidzialnym, metafizycznym lub psychicznym ciężarem. W celu uzyskania takiej pozycji można podeprzeć głowę postaci na ręce (widać to m.in. w rzeźbach Michała Anioła), pochylić całe ciało modela, opuścić jego ramiona wzdłuż tułowia albo spleść ręce na piersi. Poza Préauda została wykorzystana już przez samego Albrechta Dürera (ur. 1471 – zm. 1528). To właśnie Dürer jako jeden z pierwszych zaczął wykorzystywać melancholię i nadawać jej cechy bohaterom swoich obrazów, a nawet samym tytułom swoich dzieł.

Wyżej wymienione pozycje i figury ciała można zaobserwować u Matejki we wspomnianych  obrazach – „Hołd pruski” (podparcie głowy) oraz „Stańczyk”, gdzie błazen siedzi pochylony ze splecionymi rękoma. Podobną pozycję przybrał kasztelan Jerren.

Stan psychiczny Stańczyka i Jerrena na obrazach

Dokładny powód zamyślenia Stańczyka może wydawać się na pierwszy rzut oka enigmatyczny. Z pomocą przychodzi pełen tytuł obrazu Matejki. Tytuł ten został przedłożony przez Mariana Gorzkowskiego i Stanisława Tarnowskiego, dwóch bliskich przyjaciół i powierników malarza – „Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska”.

Pozwala to stwierdzić, że motywy polityczne były Stańczykowi bardzo bliskie. Po tym, jak Zygmunt Stary zrezygnował z podjęcia walki z Moskalami Stańczyk, wedle popularnej ówcześnie anegdoty, niewybrednie skrytykował króla:

Często bardzo po ulicach Krakowa widziano go w dziwnym stroju szachowanym, z czapką uszatą i pałką w ręku. Chłopcy uliczni biegli za nim krzycząc, skubali go i wyśmiewali. Raz nawet całkiem go z opończy obdarli. Za powrotem do zamku, król śmiał się z niego, że się dał obedrzéć ulicznikom. – Ciebie, krolu, – odpowiedział [Stańczyk] – gorzéj drą; wydarto ci Smoleńsk, a milczysz.

Tylko Stańczyk zdaje się dostrzegać pełną powagę sytuacji i widmo przyszłych konfliktów. Smoleńsk zmusza królewskiego błazna do namysłu nad sytuacją swoją, swojego władcy oraz swojego kraju, co przyprawia go o smutek i bezradność. Nie bez znaczenia jest również spadająca za oknem gwiazda (lewa część obrazu) – sugeruje ona wielkie znaczenie utraty Smoleńska i „nowy początek” dla sytuacji Rzeczypospolitej. Stańczyk, chcąc nie chcąc, jest bezradnym świadkiem tych zmian. „Stańczyk” został namalowany w roku 1862, jednak publicznie wystawiony i sprzedany został w 1863.

22 stycznia 1863 roku wybuchło antyrosyjskie powstanie styczniowe, które trwało ponad półtora roku. W tym kontekście stańczykowa „sprawa Smoleńska” wybrzmiewa jeszcze mocniej jako wyraz patriotycznej troski i walki z agresorem. W Elden Ring jedyną osobą zdolną podjąć konstruktywną konwersację z awatarem gracza na zamku Redmane jest Jerren. Powodem jego melancholii jest sytuacja Generała Radahna, którego ciało i umysł zostały pochłonięte przez Szkarłatną Zgniliznę.

Śmierć Generała nie odbuduje jednak krainy, dla której nie ma już ratunku. Skażona ziemia, zrujnowane drogi oraz budynki nie stanowią solidnych fundamentów pod odbudowę Caelid. Jerren doskonale zdaje sobie sprawę z ruiny ojczyzny. Podobnie jak Stańczyk Jerren wie, że w jego kraju zaszły nieodwracalne zmiany, które są u niego źródłem rozmyślań i smutku.

Królowie

Stańczyk i kasztelan zamku Redmane oddzielają widza od swoich zwierzchników. Stańczyk zagradza przejście do sali balowej, gdzie znajduje się Zygmunt Stary. Natomiast Jerren pełni wartę przed drzwiami windy, czekając na rozpoczęcie Festiwalu Radahna. Królowie są co prawda niewidoczni na obrazach, jednak znając kontekst bohaterów czy samą historię odbiorca/gracz może wywnioskować powody melancholijnych stanów Stańczyka i Jerrena. Postaci te poniekąd zostały opuszczone przez cały dwór królewski oraz samych władców.

Stroje

Stańczyk i Jerren mają charakterystyczne ubiory. Żywe kolory w ciemnym otoczeniu mocno się wybijają (czerwony u Stańczyka, wielobarwny kostium Jerrena). Są pewnym zabiegiem karnawałowym. Stańczyk dobrowolnie odcina się od balu i jego reprezentacji na obrazie – czerwonego pokoju widocznego po prawej stronie kompozycji malarskiej. Pozycja społeczna błazna wymagała od niego uczestnictwa w takim wydarzeniu. Podobnie jego strój wydaje się pasować do czerwonej przestrzeni, która jednak jest dla Stańczyka synonimiczna z niefrasobliwością w sprawach Rzeczypospolitej. Oddziela swój kolor „czerwony” od „czerwonego” balu, demonstrując tym brak aprobaty dla członków tego wydarzenia.

Natomiast u Jerrena strój jest inspirowany zbroją niemieckich Landsknechtów. Była to formacja działająca na przełomie XV i XVI wieku, założona przez cesarza Niemiec Maksymiliana I Habsburga. To wojsko zaciężne szkolone było przez szwajcarską najemną armię o nazwie Reisläufer. Landsknechci charakteryzowali się specyficzną garderobą, której elementy przewijają się u kasztelana Jerrena – m.in. jedwabne pończochy czy pludry (spodnie z bufiastymi nogawkami). Wszystko to było utrzymane w jaskrawych i żywych barwach. Jerren ponadto wykorzystuje do walki dopplesoldner – dwuręczny miecz z falowaną klingą, który również znajdował się na uposażeniu Landsknechtów.

Na przedstawionej grafice tylko w ubraniu kasztelana zastosowano żywe barwy. Reszta pomieszczenia jest stonowana kolorystycznie i przyciemniona. Pomieszczenie może symbolizować Caelid, lokację naznaczoną przez zarazę i śmierć. Zatruta kraina Caelid jest dla Jerrena tym samym, czym Smoleńsk dla Stańczyka – dowodem porażki zwierzchników. Królowie zrzucili ciężar odpowiedzialności emocjonalnej na swoich podwładnych. I to oni płacą najwyższą emocjonalną cenę.

Podsumowanie

Motywy emocjonalne wykorzystywane są w grach cyfrowych od początku istnienia tego medium. Wizualia te mogą wywoływać złość (widok ekranu game over), wzruszenie (wysoki poziom emocji) czy smutek (śmierć lubianej postaci). Wykorzystanie kodów percepcyjnych obecnych w dziełach sztuki pozwala grom na nawiązanie o wiele głębszej relacji z graczem (jeśli tylko gracz odkryje takie nawiązania).

Opisywany przypadek Stańczyk – Jerren nie jest jedynym takim motywem transmedialnym. Na przykładach gier FromSoftware dostrzec można wykorzystanie niezliczonej liczby kodów i tropów kulturowych z historii, sztuki czy architektury. Japońskie studio nie jest zresztą w tej praktyce odosobnione. Wielu deweloperów wkłada ogromny wysiłek, żeby odwzorować wybrane elementy kulturowe i wprowadzić je do medium interaktywnych gier cyfrowych. FromSoftware nie powiedziało, że to Matejko był inspiracją. To nie szkodzi. Rolą odbiorców, jest doszukiwanie się inspiracji i wspólnych motywów pomiędzy mediami na podstawie wypracowanego warsztatu poznawczego i dzielenie się odkryciami z innymi entuzjastami.

Bibliografia:

• Koffensen, www.reddit.com [dostęp: 02.06.2023].
• Mecheri D., Romieu S., Dark Souls: Beyond The Grave – Volume 1, Third Éditions,
  Touluse, 2017.
• www.eldenring.wiki.fextralife.com [dostęp: 02.06.2023].
• Super Eyepatch Wolf, Horror in Impossible Places: Liminal Spaces and The Backrooms, www.youtube [dostęp: 02.06.2023].
• Jan Matejko, „Stańczyk”, www.culture.pl [dostęp: 02.06.2023].
• Borejza T., Stańczyk. Jego pracą było mówienie dotkliwej prawdy, www.krowoderska.pl [dostęp: 02.06.2023].
• Jan Matejko, www.culture.pl [dostęp: 02.06.2023].
• Bałus W., Mundus Melancholicus – melancholiczny świat w zwierciadle sztuki, TAiWPN Universitas, Kraków, 1996.
• Cuevas G. S., Efekt Wertera – dlaczego samobójstwo może być zaraźliwe?, www.pieknoumysłu.com [dostęp: 02.06.2023].
• Skjelver, D. Mead (2022, January 3). Landsknecht. Encyclopedia Britannica. 
• Wiesflecker, H. and Skjelver, . Danielle Mead (2023, March 18). Maximilian I. Encyclopedia Britannica. 
• Kay, A. (2023, April 20). Stańczyk. Encyclopedia Britannica.